sobota, 30 listopada 2013

Przedsiębiorstwo energetyczne Ueberlandwerk cz.4 - geneza




     W drugiej połowie XIX i na początku XX wieku wielki postęp cywilizacyjny, który opanował całą Europę, dotarł do Marienwerder. W 1867 roku otwarto gazownie, która to oświetliła całe miasto. W 1883 roku pojawiła się kolej, co znacznie ożywiło gospodarkę lokalną oraz podróżowanie mieszkańców stolicy rejencji. Pod koniec XIX wieku rozpoczęto budowę wodociągów, a w 1909 roku skanalizowano miasto, co spowodowało poprawę standardów życia w Marienwerder. Od 1911 roku mieszkańcy naszego miasta zostali zaopatrywani w energię elektryczną. W obecnych czasach nie wyobrażamy sobie życia bez prądu, ale przeszło 100 lat temu ta nowinka techniczna, nie była zbyt entuzjastycznie witana przez Marienwerderczyków (istniało już przecież oświetlenie gazowe). Nie mniej jednak z biegiem lat energia elektryczna stawała się coraz bardziej popularna i nie zbędna w mieście jak i w całej okolicy. Korzystali z niej odbiorcy prywatni, gospodarstwa rolne oraz przedsiębiorstwa.

    Chciałbym przybliżyć historię i okoliczności w jakich powstał zakład energetyczny w Marienwerder. Przedstawić kilku ludzi, którzy z wielkim zaangażowaniem kierowali elektrownią oraz pokazać eksponaty związane z naszą przedwojenną energetyką, które udało mi się zgromadzić na przestrzeni ponad dwudziestu lat. 



     Na przełomie XIX i XX wieku na terenie Prus Zachodnich zaczęło powstawać wiele przedsiębiorstw elektroenergetycznych, które elektryfikowały całe obszary wokół elektrowni wodnych. Jak sama nazwa wskazuje pierwsze elektrownie były budowane przy akwenach wodnych, a dokładniej na rzekach, wykorzystując energię ich nurtu. Pierwszą elektrownią wodną w Naszym powiecie była elektrownia Stockmühle (Stocki Młyn), której budowa ruszyła w 1907 roku. Na podstawie niemieckiej ustawy wodnej Wydział Powiatowy w Marienwerder aktem  z dnia 17 grudnia 1908 roku uznał istnienie elektrowni i zezwolił na piętrzenie wód rzeki na potrzeby energetyczne. Stockmühle leży po zachodniej stronie Wisły, około 6 km na południe od Pelplin (Pelplina) i około 12 km na północny zachód od Mewe (Gniew) przy małej wartkiej rzece Ferse Fluse (Wierzyca) przy gminie Janischau (Janiszewko). Był to sam kraniec Naszego powiatu (przed I Wojną Światową Kreis Marienwerder obejmował także tereny po zachodniej stronie Wisły). 




Mapa powiatu 1910 rok
zaznaczone Stockmühle
(oprócz elektrowni jest tam jeszcze 
kilka bardzo ciekawych miejsc, ale to już inna historia)

                               źródło: zbiory własne





Elektrownia Stockmühle została otwarta przez "firmę córkę" z Breslau (Wrocław) "Bergmann - Elektrizitätswerke Aktien - Gesellschaft Berlin (Zaklady Energetyczne Bergmann, Spółka Akcyjna w Berlinie)", która to do zarządzania nową elektrownią powołała nową spółkę "Ueberlandzentrale Westpreussen G.m.b.h. (Centrala Okręgowa Prusy Zachodnie, Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością)". Było to jedno z pierwszych przedsiębiorstw energetycznych, które powstało w celu zasilania prowincji Westpreussen (Prus Zachodnich) na początku XX wieku.  

Spiętrzenie rzeki Wierzycy z opadem 4,50 m. umożliwiło prace elektrowni wodnej z dwoma generatorami, które dawały dobre efekty. Aby zapewnić należyte zaopatrzenie energetyczne także w czasie niskiego poziomu wody została ustawiona dodatkowa turbina parowa, do której potrzebny był węgiel dostarczany z tylko 800 metrów oddalonej kolei.  Zadaniem tego Zakładu  Energetycznego, było jak w przypadku wszystkich w tym czasie zakładanych spółek, ogólnokrajowe zaopatrzenie w te nowe, cudowne oświetlenie elektryczne. 


Elektrownia Stocki Młyn 
(Stockmühle) - 2013 rok

                                źródło: zbiory własne





Elektrownia Stocki Młyn 
(Stockmühle) - 2013 rok

                                źródło: zbiory własne




 Betonowa śluza z 8 metrowym przepustem ochronnym w zakładzie Stocki Młyn (Stocksmühle)
 wybudowana w 1914 roku

                                źródło: zbiory własne




Widoczny producent urządzeń śluzy

                                źródło: zbiory własne




                                źródło: zbiory własne


                                                                        

 Z początku były zaopatrywane majątki i miejscowości w bezpośrednim otoczeniu elektrowni. Potem w latach 1910/1911 do obszaru zasilania "Ueberlandzentrale Westpreussen G.m.b.h." należały powiaty: Marienwerder (Kwidzyn) na wschód i zachód Wisły, Stuhm (Sztum), Preussisch Stargard (Starogard), południowa część powiatu Dirschau (Tczew) i północna część powiatu Schwetz (Świecie). Na południe i zachód od elektrowni Stockmühle tereny były gęsto zalesione i mało zaludnione, więc dalsze inwestycje w tym obszarze po prostu się nie opłacały. Sytuacja zmieniła się w 1909 roku, kiedy to pod małą miejscowością Münsterwalde (Opalenie) Kreis Marienwerder (powiat Kwidzyn), wybudowano most na Wiśle. Był to doskonały moment aby przedsiębiorstwo energetyczne z Stockmühle rozpoczęło ekspansje na wschód. Przęsła w/w mostu dawały dobrą możliwość umocowania trakcji elektrycznej, której napięcie wynosiło 15 000 V. 




Münsterwalderbrücke 
1911 rok

                     źródło: zbiory własne


Następnie po przekroczeniu Wisły trakcja biegła przez Klein Grabau (Grabówko) wzdłuż torów, aż do Schwanenländersee (kanału, który przebiegał przez dawną osadę Schwanenland) przy którym zakręcała w lewo i kierowała się w kierunku mostu koło rzeki Liebe  (Liwa) w Marienwerder.



Tak mniej więcej mogło to wyglądać
(na tym terenie w tym czasie przebiegały 3 kanały)

                                źródło: zbiory własne




Tuż obok rzeki przy Wallstrasse (później Mewer Strasse, obecnie ul. Wiślana) były ustawione transformatory, które redukowały prąd na świetlny i “siłę” – 220 do 380 Volt. W tym samym miejscu zbudowano później mały lokomobil na prąd zmienny i stacje transformatorową. Operatorem był mistrz transformatorowy o nazwisku Bialla.




Plan miasta z 1911 roku
Tuż za stacją transformatorową znajdowała się 
oczyszczalnia ścieków (oznaczona nr. 23)

                                źródło: zbiory własne





Widok od strony Mareese (Mareza) na Wallstr. (ob. Wiślna).
Po lewej stronie widać budynek na którego miejscu postawiono stację transformatorową. 
1909 rok


                                 źródło: Stadtarchiv Celle





                                 źródło: Stadtarchiv Celle





W zbliżeniu widać stację transformatorową

                                źródło: Stadtarchiv Celle



  W 1911 roku zawarto umowę o zaopatrzeniu w energię elektryczną z miastem Marienwerder. Również miasto Stuhm (Sztum) zawarło podobną umowę. Rozpoczęto też pertraktacje z okręgiem Marienburg (Malbork). Ponieważ główne zaangażowanie "Ueberlandzentrale Westpreussen G.m.b.h" leżało teraz po stronie wschodniej Wisły, wybrano Marienwerder jako bazę (filie). Natomiast na przełomie 1912/13 rok Nasze miasto zostało główną siedzibą firmy. Wkrótce w mieście w niektórych sklepach i mieszkaniach można było podziwiać nowe, elektryczne oświetlenie.




Z tego okresu pochodzi poniższy mosiężny szyld 
(tablica znamionowa)

    źródło: zbiory własne



c.d.n.



Brak komentarzy:

Prześlij komentarz